Zekâtın Sarf Yerleri ve Dağıtımı
Alemlerin Rabbi, Rahman ve Rahim olan Allah (c.c.)'a hamd olsun. Salatü selam alemlere rahmet olarak gönderilen Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) ve tüm inananların üzerine olsun.
Zekâtın Sarf Yerleri ve Dağıtımı
Zekâtın, müslümanın temel dinî ödevlerinden birisi olduğu Kur'an'da sıklıkla tekrarlanmakla birlikte, namaz gibi zekât da genel ve kapalı (mücmel) bir ifadeyle emredilmiş, hangi malların hangi şartlar altında zekâta tâbi oldukları konusunda ayrıntılı bilgi verilmemiştir. Bu konudaki ayrıntılı fıkhî hükümlerin önemli bir kısmının Hz. Peygamber'in ve sahâbenin uygulamalarından kaynaklandığını biliyoruz. Ancak Kur'an zekâtın kimlere verileceğini özellikle belirtmiş ve hicrî 9. yılda inen Tevbe sûresinin 60. âyetinde bu kişiler ayrı ayrı sayılmıştır.
"Sadakalar (zekâtlar) Allah'tan bir farz olarak fakirlere, miskinlere, zekât işinde çalışanlara, kalpleri İslâm'a ısındırılacaklara, kölelere, borçlulara, Allah yolunda olanlara ve yolda kalmışlara aittir. Allah bilendir, hakîmdir." (et-Tevbe 9/60).
Kur'an'da zekâtın harcama yerlerinin ayrı ayrı belirtilmesinin sebebi, önceki âyetlerde (et-Tevbe 9/58, 59) açıklanmıştır: Hz. Peygamber zamanında mala düşkün bazı kişiler zekât mallarına göz dikmiş ve Hz. Peygamber'den bunları kendilerine vermesini istemişlerdi. Resûlullah onların hak etmedikleri isteklerde bulunmalarını hoş karşılamamış, onlar da serzenişte bulunmaya başlamışlardı. Bunun üzerine yüce Allah hem onların bu davranışlarını kınayan âyetlerini indirmiş (et-Tevbe 9/58-59) hem de zekâtın sarf yerlerini açıklamıştır.
A) Zekâtın Sarf Yerleri
Fakirler ve Miskinler
Hanefîler'e göre: Fakir; ev ve ev eşyası gibi aslî ihtiyaçlarını karşılayan malı olsa da gelirleri ihtiyaçlarını karşılayamayan, nisab miktarından daha az malı bulunan kimsedir. Miskin ise hiçbir geliri ve malı olmayan kimsedir. Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed ile Mâlikîler'den İbnü'l-Kasım'a göre fakir ve miskin aynı sınıftır, aralarında bir fark yoktur.
Şâfiî ve Hanbelîler'e göre: Fakir; kendisinin ve bakmakla mükellef olduğu kişilerin ihtiyaçlarını gidermeye yeterli malı ve kazancı olmayan kimsedir. Miskin ise sahip olduğu mal ve kazançla kıt kanaat geçinebilen kişidir.
Hanefîler'e göre zekât almaya hak kazanan fakir ve miskinler şu iki grupta toplanabilir:
1. Hiç malı olmayan yoksul kişiler.
2. Zaruri ihtiyaçları dışında nisab miktarının altında malı olan kişiler.
Şâfiî ve Hanbelîler'e göre zekât almayı hak eden muhtaçlar:
1. Hiçbir malı ve geliri olmayanlar.
2. Malı ve geliri olup da bunlarla kendilerinin ve bakmakla yükümlü olduklarının ihtiyaçlarını karşılayamayan kimselerdir.
Hz. Ömer'in yaşlı ve kör bir yahudiyi, maaş bağlanması için beytülmâle gönderdiği ve görevliye "Bu adama ve benzerlerine bakın.... `Sadakalar (zekât), ancak fakirler, miskinler...içindir? âyetinde geçen fukaradan maksat, müslüman fakirler, mesâkînden maksat ise Ehl-i kitabın fakirleridir. Bu adam, kitap ehlinin miskinlerindendir" dediği nakledilir (Ebû Yûsuf, el-Harac, s. 136).
Fakir ve miskinlere ne kadar zekât verilebilir?
Hanefîler'e göre, fakir ve miskinlere bir defada nisab miktarı zekât vermek câizdir. Ancak, zekât verilecek yoksul kişi, borçlu yahut aile reisi değilse bu miktarda zekât verilmesi câiz olmakla birlikte mekruhtur.
Şâfiîler'e göre, fakirin fakirliğini ortadan kaldıracak, ona bir ömür boyu sürekli yetecek kadar zekât verilmesi câizdir.
Mâlikî ve Hanbelîler'e göre ise fakir ve miskinlere, kendilerine ve ailelerine bir yıl yetecek kadar zekât verilebilir.
"Sadaka (zekât) zengine helâl olmaz" (Ebû Dâvûd, "Zekât", 25).
Zenginlik Ölçüsü - Hanefîler'e Göre:
Zenginlik iki durumda ele alınır:
1. Kişinin nisab miktarı artıcı vasıftaki zekâta tâbi mallardan birine sahip olmasıdır (20 miskal altın, 200 dirhem gümüş, 5 deve, 40 koyun, 30 sığır). Bu kişi zekât mükellefidir.
2. Kişinin temel ihtiyaçlarından fazla "artıcı" özellikte olmayan nisab miktarı mala sahip olmasıdır. Bu kişi zekât vermez fakat zekât alması haramdır, fitre ve kurban vermesi vâciptir.
Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîler'e Göre:
Zenginlik ölçüsü "kifâye" yani kişiye ve bakmakla yükümlü olduğu kimselere yetecek kadar mala sahip olmaktır.
Âmiller (Zekât İşinde Çalışanlar)
Âmil terimi, zekât gelirlerini toplamak ve dağıtmakla görevlendirilen kişiyi ifade eder. Kur'an'ın, âmilleri zekâttan pay almayı hak eden sekiz sınıftan biri olarak zikretmesi, zekâtı toplama ve dağıtım işinin devletin kontrol ve idaresi altında yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Hz. Peygamber zekâtın beş kişi müstesna zengine helâl olmayacağını belirtmiş ve bu beş kişi içinde zekât âmillerini de saymıştır (Ebû Dâvûd, "Zekât", 25).
Müellefe-i Kulûb (Kalpleri Kazanılacak Olanlar)
Müellefe-i kulûb, kalpleri kazanılmak, İslâm'a ısındırılmak veya kötülüklerinden emin olunmak istenen yahut müslümanlara faydalı olacakları umulan kişilerdir. Bu tanıma göre müellefe-i kulûb müslümanlar ve gayri müslimler olmak üzere ikiye ayrılır.
Gayri müslim olanların kalplerinin kazanılması ile, kendilerinin veya onlara tâbi olan fertlerin İslâm'a girmeleri umulur, yahut onlardan veya yakınlarından gelebilecek kötülüklerden korunulur.
Müslüman olanların kalplerinin İslâm'a daha çok ısındırılması ise; İslâm'a yeni girmiş olanlara sebat etmeleri için yardım, çevresinde sözü geçen kimselere verilerek müslümanlarla kaynaşmaları, sınır bölgelerinde görev yapanlara yardım, önemli mevkilerde olanların İslâm'ın yararına davranmasının teşvik edilmesi gibi amaçları içerir.
Hz. Peygamber gerek zekât ve gerekse fey ve ganimet gibi diğer devlet gelirlerinden, kalpleri kazanılmak ve İslâm'a ısındırılmak istenen kişilere paylar vermiştir. Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer döneminde ise müellefe-i kulûb fonuna son verildiği rivayet edilir. Hanefî ve Mâlikî fakihleri Hz. Peygamber'in vefatından sonra müellefe-i kulûbun zekât gelirlerinden payının düştüğü görüşündedirler. İmam Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel de prensip olarak bu görüşü savunmuşlardır.
Rikab (Köleler)
Rikab, "boyun" anlamına gelen rakabe kelimesinin çoğuludur. Âyetin bu ifadesi, o dönemden itibaren zekâtın sosyal bir vâkıa olarak İslâm toplumunda da yaygın olan köleliğin tedrîcen kaldırılması yönünde harcanması şeklinde anlaşılmıştır. Kölelik sistem ve uygulamasının günümüzde kalktığını göz önüne alan İslâm bilginleri, bu fonun savaş esirlerine veya ağır borç yükü altında ezilen kimselere tahsis edilebileceğini belirtmişlerdir.
Borçlular (el-Garimîn)
Hanefîler'e göre garimîn, borcu olan ve borcundan başka nisab miktarı malı bulunmayan kimselerdir. Borçlular iki kısma ayrılır:
1. Kendi ihtiyacı için borçlananlar: Geçim masrafları, mesken edinme, tedavi masrafları, çocuğunu evlendirme gibi sebeplerle borçlanan kimseler.
2. Toplumun menfaati için borçlananlar: İki aile veya iki köy halkı arasında çatışma çıktığında, fitneyi söndürmek için borçlananlar, hayır kurumlarında hizmet ederken borçlananlar.
"Ey Kabîsa! İstemek sadece üç grup insan için helâldir: a) Ara bulmak için diyet verir veya kefil olur, borçlanır, borcunu ödeyene kadar onun istemesi helâl olur, borcu kapatılınca artık isteyemez. b) Malı bir âfet sonucu helâk olur. O kimsenin de ihtiyacını karşılayacak kadar istemesi helâldir. c) Fakir düşen ve fakirliği komşularından üç güvenilir şahitle doğrulanan kimsenin istemesi de helâldir. Bu üç grup insandan başkalarının dilenmeleri haramdır. Onlar dilenip aldıklarını haram olarak yerler" (Müslim, "Zekât", 36).
Borçluya zekât verilebilmesi için şartlar:
1. Nisab dışında borcunu ödeyecek serveti bulunmamak.
2. Haram bir işlemek veya israfa kaçmak suretiyle borçlanmış olmamak.
3. Borcun süresi dolmuş olmak (ihtilâflı).
4. Borcun kul hakkından doğan bir borç olması (zekât ve kefâret borcu değil).
Fî Sebîlillah (Allah Yolunda)
"Fî sebîlillâh" tabirinin dar anlamı Allah yolunda cihad edenler, geniş anlamı ise Allah'ın rızâsına uygun ve O'na yaklaşmak amacıyla yapılan her türlü hayırlı işte çalışanlardır. Günümüzde bu fondan İslâm'ın tebliğine, ülke savunma giderlerine, cami, okul, hastahane yapımı gibi hayır işlerine ödenek ayrılabilir.
İbnüssebîl (Yolda Kalmışlar)
Hanefî, Mâlikî ve Hanbelî fakihlerine göre ibnüssebîl, memleketinde malı olmakla birlikte bulunduğu yerde malı, parası olmayan, yani parasızlıktan yolda kalmış kimsedir. Şâfiîler'e göre ise bu terim, hem gurbette kalmış yolcuyu, hem de yolculuk yapmayı düşünen fakat bunun için maddî imkân bulamayan kimseyi içine alır. Ülkelerinde mal ve mülkleri olduğu halde, çeşitli baskılarla ülkelerini terketmek zorunda kalan mültecilerle, kalacak yeri olmadığı için dışarılarda ve yollarda yatanlara da bu fondan zekât verilebilir.
B) Zekâtın Dağıtım Usulü
Hanefî ve Mâlikî fakihleri ile Ahmed b. Hanbel'den nakledilen bir görüşe göre, zekât mükellefi zekâtını bunların her birine verebileceği gibi, sadece bir sınıfa da ödeyebilir. Bu fakihlere göre zekâtın sarf yerlerinden söz eden âyet, zekâtta her bir grubun ayrı ayrı ve eşit hakkı olduğunu değil, zekâtın bu yerlere verilebileceğini açıklamak içindir.
Şâfiîler'e göre zekât, zekât işinde çalışanlar dışında yedi sınıftan bulunabilenlere eşit olarak dağıtılmalı ve her sınıftan en az üç kişiye verilmelidir. Çünkü âyette zekât verilecek sınıfların ayrı ayrı hak sahibi oldukları belirtilmek istenmiştir.
C) Zekât Verilmeyecek Kimseler
a) Ana, Baba, Eş ve Çocuklar: Bir kimse zekâtını kendi usul ve fürûuna veremez. Aynı şekilde bir kimse hanımına da zekât veremez. Ebû Hanîfe'ye göre kadın da zekâtını fakir kocasına veremez.
b) Müslüman Olmayanlar: Fakihlerin ittifakı ile zekât, gayri müslimlere verilmez. Ancak Hz. Ömer'in zekâtın verileceği yerleri belirleyen âyetteki "miskinler" tabirini "Bunlar Ehl-i kitabın fakirleridir" şeklinde yorumlamasına dayanarak bazı fakihler zekâtın zimmîlere de verilebileceğini ileri sürmüşlerdir. Hanefî fakihlerinden Züfer de bu görüştedir.
c) Zenginler: Hanefîler'e göre nisab miktarı mala sahip olan kimselere zekât verilemez.
d) Hz. Peygamber'in Yakınları: Zekât, Hz. Peygamber'e ve onun yakınlarına verilmez.
"Bırak, bırak! Zekât malını bizim yiyemeyeceğimizi bilmiyor musun?" (Buhârî, "Zekât", 57; Müslim, "Zekât", 161).
D) Zekât Vermede Yanılma
Zekât mükellefi zekâtı, gerçekten onu hak edenleri araştırıp bularak vermelidir. Mükellef bu konuda gereken titizliği göstermez ve zekâtını ehil olmayana verirse borcundan kurtulmuş olmaz, zekâtını yeniden vermesi gerekir.
Hanefîler'e göre: Gereken araştırmayı yapıp fakir zannederek zekât verdiği kişinin zengin veya gayri müslim olduğu ortaya çıkarsa, Ebû Hanîfe ve İmam Muhammed'e göre yeniden zekât vermesi gerekmez. Ebû Yûsuf'a göre yeniden vermesi gerekir.
Mâlikîler'e göre: Zekât malı tüketilmeyip geri alınması mümkünse geri alır, yoksa bedelini alır. İki durumda da yeniden zekât vermesi gerekir.
Şâfiîler'e göre: Zekât borcu ehline ödenmediğinde mükellefin borcundan düşmüş olmaz.
Zekâtın Sarf Yerleri Hakkında Merak Edilenler
Kaynakça:
1) Buhârî, "Zekât", 57
2) Müslim, "Zekât", 36, 161
3) Ebû Dâvûd, "Zekât", 25
4) Ebû Yûsuf, el-Harac, s. 136
5) et-Tevbe 9/58-60
6) TDV İslami Araştırmalar Merkezi, İlmihal
